Pages

mouvement des femmes Iraniennes

mouvement des femmes Iraniennes

Monday, December 16, 2013

Communiqué Le 13 décembre 2013

LIGUE DU DROIT INTERNATIONAL DES FEMMES,Association créée par Simone de Beauvoir,6 Place Saint-Germain des Prés, 75006 Paris



Rapport sur la refondation de la politique d’intégration : vont-ils oser ?


Le premier Ministre «salue la grande qualité» du rapport, mais comment peut-il accepter sans broncher des conclusions remettant en question des acquis de bon sens, notamment l'interdiction des signes religieux à l'école, au moment même où la pression à l'encontre du droit des femmes au nom des religions s'accentue :


  • aux Nations-Unies : une coalition hétéroclite menée par le Vatican, la Russie et les pays islamistes, a fait supprimer un paragraphe relatif à l'obligation des États de « condamner avec force toute forme de violence à l'égard des femmes et des femmes défenseures des droits humains, et à s’abstenir d'invoquer les coutumes, les traditions ou la religion pour se soustraire à ces obligations » (Cf. première résolution sur la protection des femmes défenseures des droits humains, 27 novembre 2013)
  • au Parlement Européen : sous la pression massive des lobbyistes catholiques, les euro-députés viennent de rejeter le rapport Estrela sur les droits sexuels et reproductifs, alors même que ce rapport avait été approuvé en Commission.


  • devant la Cour Européenne des Droits de l'Homme : une requérante française, voilée intégrale, voit sa plainte contre la France pour avoir promulgué une loi interdisant la dissimulation du visage, soutenue par des ONG ( Liberty, Amnesty International, Open Society Justice Initiative) et le Ghent University Human Right Center.
  • en Grande Bretagne : des Universités ont accepté le principe de la ségrégation entre les sexes pour répondre à des exigences religieuses, provoquant des manifestations indignées.



Ceci démontre l'importance de poser des limites à l'interférence des religions dans la vie civile, au nom des valeurs républicaines d'égalité hommes femmes.
Il ne s'agit pas seulement d'une vision française, et isolée, de l'organisation de la société dans un esprit laïque, mais bien aussi d'un constat posé par des juristes internationaux :

« La religion continue de jouer un rôle important dans la vie de nombreuses femmes européennes (…) Cette influence est rarement inoffensive: les droits des femmes sont souvent restreints ou bafoués au nom de la religion » (cf. résolution 1464 de l'Assemblée parlementaire du Conseil de l'Europe, 2005 ).

Déjà en 2002, Abdelfattah Amor, rapporteur spécial de la Commission des Droits de l'Homme des Nations-Unies soulignait que « la compatibilité entre certains droits individuels, dont la liberté de pratiquer une religion, un culte ou un rite, et les droits fondamentaux de la femme en tant que droits universels, pose, en effet, un problème essentiel ».

Tout était dit.

Thursday, December 12, 2013

La condition de possibilité du don, c’est l’égalité


by delphysyllepse

Christine Delphy, avec la collaboration de Sylvie Duverger
Cet entretien a paru en 2012 dans le n° 39 de la revue du Mauss, « Que donnent les femmes ? ». Il est republié ici avec l’aimable autorisation des Editions La Découverte.

Revue du MAUSS. — Pensez-vous que le paradigme du don (donner, recevoir, rendre) soit adéquat pour penser les rapports sociaux de sexe ?

Christine Delphy. — Le paradigme de Marcel Mauss a certes son intérêt. Mais il ne peut pas servir de clé universelle pour penser l’ensemble de la structure sociale. Il ne peut pas se substituer aux concepts de classe sociale, à la compréhension de la société – de toute société – en termes de rapports de force et d’exploitation. Le don et le contre-don ne peuvent se concevoir qu’entre égaux : entre chefs de villages, ou chefs de famille. Mais pas entre chefs (de région, de tribu, de famille) et subordonnées. Les femmes sont des subordonnées. La situation des chefs, des dominants, leur existence même, dépend de l’existence de dominées, comme l’existence des dominées suppose l’existence de dominants.
« La situation des femmes est un sujet de révolte. » Tel était le point de départ de ma réflexion dans Pour un féminisme matérialiste, publié en 1975 [Delphy, 2009, p. 259]. Et, malheureusement, ce constat reste d’actualité. C’est une platitude qui devrait être reconnue d’emblée, et que le paradigme du don escamote tout autant que l’extrême majorité des approches anthropologiques ou sociologiques. Ces approches non féministes contribuent à rendre invisible, et donc perpétuer, l’oppression des « femmes ».

RdM. — En quels termes plus précisément le féminisme matérialiste pense-t-il les rapports entre les « hommes » et les « femmes » ?

C. Delphy. — Le féminisme radical et matérialiste consiste à partir de l’oppression des femmes, qui est sociale et n’a rien de naturel. Pour ma part, j’ai interrogé le contrat qui lie l’épouse à son chef, et comment elle en vient à « donner » sa force de travail à un homme dont elle assure l’entretien quotidien tout en étant elle-même considérée comme entretenue par lui dans la mesure où son salaire à elle est inférieur, voire inexistant [Delphy, 2010, p. 81]. Comme le capitalisme, le patriarcat est un système d’exploitation économique, quoiqu’il ne soit pas que cela. Á la différence du capitalisme, il n’extorque pas du surtravail, mais du travail : le mode de production domestique constitue la base économique du patriarcat. De même que le capitalisme construit des classes et scinde la population en capitalistes et prolétaires, de même que le racisme scinde la population en « esclaves » et « propriétaires » (d’êtres humains), le patriarcat divise la population en « hommes » et en « femmes ». La biologie n’a rien à voir dans ces segmentations, la domination violente et la dépossession des classes dominées des moyens de production de leur existence y a tout à voir.
Pour encourager les femmes à supporter des situations matrimoniales d’exploitation, l’amour ne suffit pas. Il faut le concours des discriminations dont elles font l’objet sur le marché du travail et de la norme, qui les persuade que la vie en couple hétérosexuel est leur destin, la carrière qu’elles doivent faire, sous peine de mener une existence à tous égards défaillante.
L’exploitation économique des femmes est accomplie par l’accaparement des moyens de production par les hommes, laquelle exploitation transparaît dans les règles d’héritage et dans le contrat de mariage ; à cette dépossession matérielle s’ajoutent les violences symboliques sexuées et les violences physiques, qui constituent une menace permanente [Hanmer, 1977 ; Chetcuti, Jaspard, 2007]. Á ces appropriations et menaces privées s’ajoutent les préférences patronales, donc le système capitaliste lui-même qui, allié aux ouvriers et employés masculins et à leurs syndicats, maintient les femmes dans les emplois inférieurs et sous-payés. Il en résulte que, outre le fait qu’elles sont exploitées sur leur lieu de travail salarié, les femmes accomplissent gratuitement 80 % des tâches domestiques : elles « donnent » donc, encore aujourd’hui, une part conséquente de leur force de travail et de leur temps, alors que ces services « rendus » leur seraient rémunérés si elles les accomplissaient hors du foyer [Delphy, 2009 et 2010 ; Dumontier et al., 2002 ; Goldberger, 2011].
Mais la préférence masculine ne fait pas qu’exploiter les femmes : elle réserve aux hommes les postes les mieux payés, dans tous les emplois et dans toutes les professions, et les préserve ainsi de la concurrence de la moitié de la population. Encore et toujours, les femmes occupent les emplois les moins qualifiés, sont moins payées, plus nombreuses à temps partiel et au chômage [Maruani, 2011]. Bien que leur niveau d’études soit désormais supérieur à celui des hommes [Ministère des Solidarités et de la Cohésion sociale, 2010 ; Observatoire de la parité, 2011], en 2011 l’Insee ne comptabilise que 11 % des couples au sein desquels les salaires sont égaux. Et moins le salaire d’une femme est élevé comparativement à celui de son compagnon, plus elle a la charge des tâches domestiques [Bauer D., 2007]. Nous vivons sous un régime d’illusion qui nous fait apparaître l’exploitation comme une scorie du passé appelée à disparaître comme par magie. Les statistiques, en réalité, invalident la thèse que certainEs persistent à défendre d’un commerce entre les sexes exceptionnellement harmonieux en France[1], sans parler des fantasmes masculinistes d’une prétendue domination des femmes. La charge des enfants, les travaux domestiques grèvent les emplois du temps des femmes, les épuisent, les empêchent de penser leur aliénation et d’accéder à leur autonomie. Inlassablement, depuis quarante ans, nous dénonçons cela [Régnier-Loilier, 2009 ; Delphy, 2009, p. 129 ; 2001, p. 293 ; Guillaumin, 1992, p. 29 sq ; Mathieu, 1991, p. 155 sq].

RdM. — Pourquoi, à votre avis, l’assignation, en elle-même contradictoire, des femmes au don ?

C. Delphy. — Les représentations des femmes comme dotées d’une vocation naturelle au don, à l’altruisme – cette idéologie dont le sens commun est l’expression ordinaire et de nombreux travaux « scientifiques » l’expression sophistiquée [Delphy, 2009, p. 259] – servent bien évidemment les intérêts de la classe des hommes. Les potentialités du corps femelle, la grossesse, l’accouchement, l’allaitement ne légitiment ni n’expliquent que les femmes soient assignées à la quasi-totalité de l’élevage des enfants ; il pourrait aussi bien être institué que les hommes prennent soin des enfants après leur naissance, et l’on trouverait alors toutes sortes de « raisons naturelles » à cela ; la couvade atteste d’ailleurs d’une autre possibilité d’arrangement social… Mais rien de plus tenace que le naturalisme en matière de division sexuée du travail. Dans le troisième des Manuscrits de 1844, Marx lui-même a tenu pour « naturel » et nécessaire « le rapport de l’homme à la femme ». Or affirmer la naturalité de l’hétérosexualité conduit à tenir la famille hétérosexuelle et la division sexuée du travail pour fondées en nature. La question de l’origine de la subordination des femmes – celle de leur assignation au « don » et à la dépossession d’elles-mêmes – fait sans cesse retour, mais toutes les réponses que l’on prétend y apporter sont nécessairement des robinsonnades [Delphy, 2009, p. 33 sq, 91 sq, 293 sq]. Ces élucubrations sont obtenues par transfert de nos représentations et de nos valeurs dans une « préhistoire » que l’on postule présociale. Or il n’existe pas d’en deçà ni d’au-delà du social. Le culturel (qui est le produit du social) ne transforme pas une réalité qui lui préexisterait : il est la réalité, la seule réalité [Delphy, 2001, p. 336 sq]. L’humain et le social, ou le culturel, sont indissociables, donnés ensemble et créés l’un par l’autre, c’est une prémisse anthropologique [ibid., p. 101]. La « nature » n’est rien d’autre qu’un ensemble de limites qui bornent nos entreprises, et les limites de l’action ne sont pas données une fois pour toutes, elles évoluent [Delphy, 2010, p. 183].

RdM. — Pensez-vous, comme le disent nombre de psychanalystes, anthropologues et sociologues – et Beauvoir elle-même [1976, I, p. 36] – que les hommes envient la fécondité des femmes, qu’ils sont, par là même, voués à une womb envy, un kindneid, des envies d’être enceints, d’enfanter qui ne le cèderaient en rien au penisneid imputé aux femmes, voire qui excèderaient de beaucoup cette « envie du pénis » ?

C. Delphy. — On ne peut pas parler de la « fécondité des femmes », en tout cas on ne peut pas en parler comme si c’était un fait naturel. Tout d’abord, dans la nature, certains mammifères – dont les mammifères humains – portent les petits, d’autres pas. Nous appelons femelles les premiers, mâles les seconds. Mais ça, c’est nous. Les animaux, quant à eux, s’associent, se groupent et se divisent selon d’autres critères[2]. Ensuite, dans les sociétés humaines, le mot « hommes » n’est pas la façon « polie » de nommer des mâles. Ou plutôt : d’où vient que nous fassions cette distinction et l’appliquions à tout le règne animal… dans la limite où c’est pertinent, car beaucoup d’animaux ne sont pas « sexués » entre « femelle » et « mâle » et par conséquent tout ce qui est utile à la reproduction n’est pas supporté par le même individu [Hoquet, 2011]. Ne serait-ce pas parce que cette distinction sert à masquer le genre ? Et qu’est-ce que le genre ? Le genre, ce n’est pas le « sexe » (« femelle » / « mâle ») hypostasié, conduit à occuper des terrains qui ne le concernent pas, même si beaucoup de gens continuent à croire qu’il en est issu. Le genre est la division de l’humanité en deux groupes hiérarchiquement ordonnés : « les hommes », groupe d’en haut, et « les femmes », groupe d’en bas. Cette division, qui n’empêche pas d’autres divisions (de race, de classe, de caste, etc.), n’est pas « fondée » sur le sexe, elle est marquée par le sexe, qu’elle sert d’ailleurs à inventer comme catégorie : elle prend le sexe pour marqueur, comme le racisme prend la couleur de la peau ou la morphologie du visage pour marqueur.
Ce n’est pas le « sexe » au sens des organes génitaux qui induit le surcroît de travail des femmes et toutes les autres oppressions dont elles sont victimes. Donc, dire « les femmes portent les enfants » n’est pas un énoncé factuel et neutre. « Les femmes », dès lors qu’elles sont nommées en tant que « femmes », en tant que membres du genre inférieur, appartiennent déjà à un groupe asservi. Et c’est dans ce groupe qu’on trouve les individues qui portent des enfants. On nous répond que ce n’est pas un hasard si, depuis « la nuit des temps » (comme si nous connaissions les temps et leur nuit !), ce sont les individues qui portent des enfants qui sont opprimées. Et l’on prétend expliquer le système patriarcal, par exemple, par la jalousie que les individus qui ne portent pas les enfants éprouveraient à l’égard des individus qui peuvent en porter, jalousie qui les conduirait à essayer de s’approprier ces derniers. On fait valoir, à titre d’explication de la « libido dominandi » qui les animerait [Bourdieu, 2002, p. 43, p. 69, p. 140 sq], que les hommes envient le lien entre la génitrice et ses enfants. Ou bien on affirme que le Père doit séparer l’enfant de la mère (et que le patriarcat assure en quelque sorte le passage de la nature à la culture), ce que disent, en des termes différents, Freud, Lacan et même des psychanalystes qui se prétendent féministes, comme Juliet Mitchell [Delphy, 2001, 227].
Mais ces considérations psychologisantes consistent à tenir pour naturelle une psychologie qui suppose la valorisation préalable du fait de disposer d’une descendance biologique, alors qu’il n’existe pas de subjectivité, et a fortiori pas de psychologie avant les rapports sociaux. Elles contribuent à masquer que le lien entre mère et enfants est construit et que la responsabilité vis-à-vis de « ses » enfants est culturelle. Toute parenté, et toute filiation est sociale, et il n’est pas nécessaire de porter des enfants pour qu’ils vous appartiennent.
Le fait de prêter aux êtres humains qui ne peuvent pas porter d’enfants le désir d’avoir des enfants auxquels ils seront assurés d’être apparentés biologiquement est en réalité une vision occidentale – récente – de la filiation, calquée sur la dimension biologique qu’on naturalise. Dans la filiation romaine, dont nous avons hérité, le « biologique » n’importait pas. La règle était, elle est toujours en France, que le père est celui « indiqué par son mariage », bref : le mari de la mère. Mais cette institution est affaiblie par de récentes lois. Même les féministes sont victimes de ces œillères et de cet ethnocentrisme : ainsi Mary O’Brien estime-t-elle que les hommes s’approprient les femmes afin de parvenir à conquérir « le sens de leur continuité biologique », qu’ils perdraient, en quelque sorte, en se dépossédant de leur semence, déposée dans un corps de femme [O’Brien, 1981]. Comme si le sperme était la seule sécrétion corporelle dont un homme se trouve « dépossédé » au cours de son existence (ou dont il se libère ? car tout est affaire d’interprétation et de point de vue). Comme si conquérir « le sens de sa continuité biologique » n’était pas une exigence des seules sociétés patriarcales occidentales ! En outre, cette thèse de l’envie court-circuite une question essentielle : même si les hommes envient les femmes, cela n’explique pas qu’ils se les approprient. Car cela suppose qu’ils aient les moyens de cette appropriation : ce qui est passé sous silence par la plupart des auteurEs, y compris féministes. C’est pourtant la question essentielle. Ne pas répondre à cette question, alors qu’on prétend expliquer la domination masculine, c’est faire la preuve qu’en réalité on la présuppose : on suppose que les hommes ont le pouvoir d’asservir les femmes. Mais si un groupe a les moyens d’en exploiter un autre, qu’il a le pouvoir de s’approprier les individuEs de ce groupe, la question de ses « motivations » est totalement superflue [Delphy, 2009, p. 207 sq].
Il est possible de tenir la capacité gestationnelle de celles qui sont socialement produites comme « femmes » pour un avantage ou un handicap, mais ce qu’il faut encore et toujours souligner, c’est que l’intérêt pour cette capacité, ou sa dévalorisation, ne précède pas le genre. Il y a certainement des « hommes » qui désirent être enceints, de la même façon qu’il existe des êtres présumées capables de porter des enfants qui n’en portent pas, par impossibilité ou par choix. Quand c’est par choix, celui-ci n’est pas reconnu parce qu’on survalorise la maternité et qu’on y déchiffre la vocation de la « vraie » femme : ce que devient un être humain physiologiquement capable de porter des enfants une fois soumis au système de genre. On doit ici renvoyer à Beauvoir, à laquelle les différencialistes reprochent sa démystification de la maternité [Beauvoir, 1976, II, 330 sq]. Il faut se méfier des pensées qui, à l’instar de celle développée par le courant « Psy et Po » dans les années 1970, s’emploient à définir « la Femme » par sa capacité à être mère, à accueillir l’altérité. Et l’on risque de verser dans ces conceptions lorsqu’on fait de cette possibilité des êtres devenus « femmes » l’explication du système patriarcal [Delphy, 2009, p. 207 sq]. Ce courant de la néo-féminité ne tient aucun compte du désir et de la capacité d’autonomie des femmes, et il conforte le masculinisme. Si les femmes détiennent le « vrai » pouvoir – celui de mettre les enfants au monde, puis de les élever –, tous les autres pouvoirs peuvent, et même doivent, demeurer aux mains des hommes sans que l’on y trouve à redire ?! Voilà le genre de sophistique auquel s’adonnait Michel Schneider dans le contexte de la candidature de Ségolène Royal aux précédentes présidentielles [Schneider, 2007, p. 32]. On est ici en plein naturalisme puisqu’on attribue les rôles sociaux des « sexes » (catégories fabriquées) à la « nature » naturelle – c’est-à-dire avant l’existence de la société – de chacunE.


RdM. — Mais que répondez-vous à celles et ceux qui disent que ce sont les femmes, et seulement elles qui « donnent la vie », qui mettent au monde des enfants, et que cela, qui relève de la nature, ne peut pas ne pas être sans effet sur la construction sociale de la différence des sexes ?

C. Delphy. — Je leur réponds que le naturalisme est l’idéologie la mieux partagée. Shulamith Firestone elle-même, la fondatrice du féminisme radical anglophone, n’a pas su se distancer de l’idéologie patriarcale sur ce point, puisqu’elle fait découler l’oppression des femmes du « handicap naturel » des grossesses [Firestone, 1972 ; Delphy, 2001, p. 229]. On a dit que les « femmes » ont été subalternisées parce qu’elles ne pourraient subvenir à leurs besoins seules quand elles sont enceintes puis qu’elles forment la dyade « naturelle » avec le/la nouveau-née. Mais l’observation de sociétés de chasseurs et cueilleuses permet de s’apercevoir qu’une cueillette quotidienne de quelques heures fournit une quantité suffisante d’aliments et ne relève pas d’une activité sportive à laquelle une femme enceinte, sauf exception, ne saurait s’adonner ! [Delphy, 2009, p. 207, p. 234] Ensuite, c’est si peu un instinct naturel qui pousse la mère à allaiter et à assumer les soins infantiles que le système patriarcal doit exercer des pressions incessantes pour qu’il se réalise. Sans parler de l’endoctrinement qui commence dès la petite enfance : on met très tôt des baigneurs et des poupées dans les mains des petites filles. Depuis 2010, le « bébé glouglou » les encourage même à mimer l’allaitement. En revanche, on exclut les petits garçons de ces « jeux », on se moque même d’eux, on les emmène même chez unE pédopsychiatre s’ils y manifestent un quelconque intérêt [Collectif, 2007]. Et aussi longtemps que la dyade mère-enfant passe pour une association naturelle, l’exemption quasi complète de l’élevage des enfants dont jouissent les pères (et qui est fort bénéfique à leur carrière) paraît « naturelle », nécessaire et légitime [Delphy, 2010, p. 140-141]. Enfin, on fait bon marché de l’institution de l’hétérosexualité obligatoire, qui est intimement liée au patriarcat, et de la fabrication de la dépendance économique des femmes vis-à-vis des hommes.

RdM. — Comment expliquez-vous la résistance que nous constatons, en France, au savoir développé dans les études de genre, résistance présente jusques et y compris au sein des sciences sociales, et non pas seulement chez les députéEs et les sénatrices/sénateurs de droite opposéEs à l’introduction d’un questionnement sur la naturalité de la « différence des sexes » et sur les rôles sociaux sexués ?

C. Delphy. — Un peu d’histoire est nécessaire pour prendre la mesure d’une extraordinaire résistance française aux Lumières féministes [Delphy, ibid., p. 100]. Dans les sciences sociales et humaines, à la suite d’Ann Oakley, en Angleterre et aux États-Unis, le concept de genre a été développé pour traduire l’aspect social et hiérarchique de la division sexuée [Oakley, 1972 ; Delphy, 2010, p. 293]. Pour ma part, j’ai usé du terme de genre dès 1976 [Delphy, 2009, p. 159 sq], mais en France, en dépit de la distinction entre le sexe social et le sexe biologique développée par Beauvoir dans le Deuxième sexe dès la fin des années 1940, la résistance au concept de genre a témoigné d’une ténacité particulière. En fait, l’opposition que suscite aujourd’hui l’introduction des lycéenNEs aux rudiments du genre se situe dans la lignée du rejet violemment sexiste dont le Deuxième sexe a fait l’objet au moment de sa publication [Chaperon, 2002, p. 357 sq ; Galster, 2004]. La teneur hétéronormative des « arguments » des croiséEs antigenre va de pair avec une défense de la complémentarité des sexes, nécessairement antiféministe.
En 1970, j’avais dû signer d’un pseudonyme mon premier article, L’Ennemi principal, pour des raisons militantes, mais aussi professionnelles, car il était alors très périlleux de développer une pensée explicitement féministe si l’on voulait faire une carrière universitaire. Aujourd’hui, c’est moins difficile, mais bien évidemment, lorsqu’on fait le choix de critiquer le système de genre qui structure la société dans son ensemble, on doit s’attendre à rencontrer des obstacles. La revue Questions féministes, que nous avons fondée en 1977 avec le soutien de Simone de Beauvoir, a été le fer de lance des études féministes en France, menées hors de l’Université et de la recherche subventionnée, au moins jusqu’à ce que nous dénoncions l’absence scandaleuse des thématiques féministes aux Assises de la recherche de 1981, et obtenions qu’un colloque leur soit consacré en 1982, à Toulouse. Á la suite de ce colloque, en 1983, l’action thématique programmée (ATP) du CNRS a marqué le début de l’institutionnalisation des études féministes en France. Les études de genre ont connu en France une évolution à contre-courant de celle qui avait lieu dans les autres pays occidentaux. Tandis que les spécialistes-hommes des pays anglophones ou de l’Europe du Nord ont intégré les analyses critiques développées par l’épistémologie féministe, en France, un faux universalisme réduit au silence toutes celles et ceux qui ne sont pas identifiables au sujet masculin-et-blanc. Les publications féministes sont beaucoup moins nombreuses ici que dans des pays voisins comme l’Angleterre, et Nouvelles questions féministes ne doit sa survie qu’à son rattachement, en 2001, au Centre en Études  de genre LIEGE, de l’université de Lausanne, en Suisse.
Il faut dire que, dans les années 1990, au sein de l’Université, la problématique de la domination de genre a été discréditée au prétexte qu’elle relèverait d’un point de vue militant et donc ascientifique. Le réputé Pierre Bourdieu a défendu ce point de vue dans laDomination masculine : en délégitimant les chercheuses féministes, qu’il a pillées sans les citer, il légitimait son discours (et tentait de faire oublier que ce discours était énoncé d’un point de vue de dominant) [Bourdieu, 1998 ; Devreux, 1998 ; Mathieu, 1999 ; Louis, 1999]. Comment ne pas reconnaître que toute élaboration théorique, en particulier du social, défend des intérêts, et qu’elle est d’emblée politique ? Cette neutralité autoproclamée témoigne d’un manque flagrant d’esprit autocritique, elle est inconciliable avec les exigences de la « Science », et pourtant elle a persuadé beaucoup de chercheurs français [Delphy, 2010, p. 131-135, 306]. Les femmes peuvent être des objets d’étude dignes de l’intérêt de spécialistes masculins, mais non pas des sujets étudiant, et surtout pas des sujets déconstruisant leur oppression.
En 1995, à la Conférence mondiale sur les femmes qui s’est tenue à Beijing (Pékin), la France, se distinguant en cela des autres pays, a estimé judicieux et légitime, pour représenter les études féministes, d’y envoyer trois hommes et une seule femme. Ce genre d’aberrations perdure : dans les années 2010, il reste possible que des hommes tiennent un séminaire sur les questions de genre et de sexualité sans faire intervenir de femmes autrement qu’épisodiquement… Or la compréhension des « amis mâles de la libération des femmes » s’arrête, sauf rarissime exception, là où la véritable libération commence [Delphy, 2009, p. 168].
En France, même ceux qui font profession d’étudier le genre comme ce qui structure la société dans son ensemble [Bourdieu, 1990 ; 2002] remettent les femmes à « leur » place (celle d’objets). Il n’y a donc rien d’étonnant à ce que, depuis le printemps 2011, l’évocation au lycée de l’arbitraire du genre et la déstigmatisation corrélative des personnes LGBTQI[3]aient rassemblé contre elles la direction de l’enseignement catholique, des psychanalystes, des philosophes, des professeurEs des sciences de la vie et de la terre et des parlementaires de droite. La menace de la déshumanisation que nous ferait courir la remise en question de la naturalité de la différence des sexes et de l’hétérosexualité est en fait brandie depuis les années 1990 [Béraud, 2011, p. 230-231 ; Favier, 2011 ; Fassin, 2008, p. 225 sq]. Le pacs, le mariage gay ou lesbien et l’homoparentalité ont inspiré les mêmes rhétoriques apocalyptiques que l’introduction des problématiques de genre au lycée. Si la jeunesse découvre que « la différence des sexes », l’hétérosexualité et les rôles de genre sont construits, donc contestables, et si le sexisme, la lesbophobie etc. sont délégitimés au lycée, on va finir par avoir du mal à persuader les femmes qu’elles ont vocation à vivre avec un homme, à faire des enfants et à prendre soin d’eux ! Et qu’adviendra-t-il si elles sont de moins en moins convaincues que ceux de « l’autre sexe » sont mieux dotés qu’elles pour occuper les postes à responsabilité ? Et s’il n’y a plus d’autre sexe ? Il n’y aura plus désir, plus de sexualité, plus de subjectivité structurée et pensante, bref, plus d’humanité ; à la place, nous prédisent-ils/elles, régnera la confusion.
Bref, la résistance au concept de genre est essentiellement résistance à la notion de sexe social, elle vise à préserver le système de genre, qui maintient les femmes dans des positions subalternes et opprimées.

RdM. — Lors de l’enquête réalisée en septembre 2011 à l’initiative du Laboratoire de l’égalité, 84 % des répondantEs ont reconnu qu’ils véhiculaient malgré elles/eux des stéréotypes sexistes. Pensez-vous qu’une « séduction démocratique » – pour reprendre la formulation d’Éric Fassin [2011a ; 2011b] – soit possible tant que les normes de genre persisteront et que l’égalité entre les sexes, les classes et les races demeurera un idéal ?

C. Delphy. — Une séduction « démocratique » (ou « séduction féministe ») est bien le genre d’idées qu’on peut développer dans des temps réformistes. Il n’est pas mauvais en soi d’être réformiste et de vouloir améliorer les conditions actuelles. Mais dans ce cas, si on se veut réaliste quant au chemin qu’on peut parcourir étant donné ses propres forces, il faut aussi être réaliste quant aux buts auxquels on peut parvenir. Il ne faut pas s’imaginer que, avec ces moyens limités qu’on est prêt à mettre en œuvre, l’on puisse parvenir à une société idéale. Vers celle-ci il n’y a pas de raccourci, seulement une longue marche. On ne peut pas viser une séduction féministe dans une société fondée sur l’inégalité structurelle des sexes, des races et des classes. On ne peut que viser à réduire l’oppression ; et, en ce qui concerne les rapports interpersonnels, à diminuer la part de contrainte qui est partie intégrante de cette inégalité. Quant à imaginer une séduction féministe ou une autre vision harmonieuse des rapports entre groupes antagonistes, il est évident qu’on ne le peut pas tant que ces groupes sont définis par la domination des uns sur les autres. On ne peut pas non plus imaginer se défaire de cette domination si l’on ne comprend pas que cette disparition implique nécessairement la disparition de ces groupes mêmes en tant que groupes sociaux (évidemment pas leur élimination physique).
On ne peut, aujourd’hui, dire ou définir ce que seraient les rapports interpersonnels dans une société où les gens ne seraient plus répartis et divisés en groupes définis par leur subordination ou leur domination. Car nous ne savons pas à quelles utopies mèneraient ou mèneront les combats pour la libération des groupes dominés. Ces utopies se modifieront forcément au cours des luttes, et à cause des luttes, car ce qu’on imagine aujourd’hui sera transformé par ce qui sera possible demain, quand, grâce aux luttes, les rapports entre groupes auront un peu évolué ; puis après-demain, quand ils auront évolué un peu plus. Le possible aujourd’hui ayant changé, l’utopique pour demain change aussi. Les buts et les utopies dépendent de chaque situation historique, et chaque nouvelle étape amène de nouvelles possibilités qui n’auront pas été imaginables à l’étape précédente. Le rapport entre la lutte et l’utopie est un rapport dialectique, et imaginer une utopie fixe est une vision statique de l’histoire, donc une vision anhistorique. L’idée même de séduction est conditionnée par le moment actuel : quand et si les conditions d’une séduction féministe ou démocratique seront réalisées, il se pourrait que la séduction n’apparaisse plus si importante…


Références bibliographiques

Bauer D., 2007, « Entre maison, enfant(s) et travail : les diverses formes d’arrangement dans les couples », Études, Recherches et statistiques, Direction de la recherche, des études, de l’évaluation et des statistiques (DREES), n° 570, 1er avril. [En ligne :] Erreur ! Référence de lien hypertexte non valide.>
Beauvoir S. de, 1976 (1949), Le Deuxième sexet. I et II, Gallimard, Paris.
Béraud C., 2011, « Les autorités catholiques face à la question du genre », in Gross M., Mathieu S., Nizard S. (dir.), Sacrées familles. Changements familiaux, changements religieux, Érès, Paris.
Bourdieu P., 2002 (1998), La Domination masculine, édition augmentée, Le Seuil, « Points Essais », Paris.
— 1990, « La domination masculine », Actes de la recherche en sciences sociales, n° 84, septembre.
Chaperon S., 2002, « 1949-1999 : cinquante ans de lecture et de débats français », inDelphy C. et Chaperon S (dir.), Cinquantenaire du Deuxième sexe, Syllepse, Paris.
Chetcuti N., Jaspard M., 2007, Violences envers les femmes, Trois pas en avant, deux pas en arrière, L’Harmattan, Paris.
Collectif, 2007, Contre les jouets sexistes, L’Échappée, Paris.
Delphy C. (dir.), 2011, Un troussage de domestique, Syllepse, Paris.
— 2010, Un universalisme si particulier, Syllepse, Paris.
— 2008, Classer, dominer. Qui sont les « autres » ?, La Fabrique éditions, Paris.
— 2009, L’Ennemi principal, I, Économie politique du patriarcat, Syllepse, Paris.
— 2001, L’Ennemi principal, II, Penser le genre, Syllepse, Paris.
Devreux A.-M., 1998, « Sociologie généraliste et sociologie féministe : les rapports sociaux de sexe dans le champ professionnel de la sociologie », Nouvelles Questions féministes, n° 1.
Dumontier F., Guillemot D., Méda D., 2002,  « L’évolution des temps sociaux au travers des enquêtes Emploi du temps », Économie et statistiques, n° 352-353. [En ligne :] <www.cee-recherche.fr/fr/fiches – chercheurs/texte – pdf/meda/ecostatemploidutemps.pdf>.
Duverger S., 2012, « Ouf ! Encore une année d’inégalités passée ! », Féministes en tous genres. [En ligne :] <http://feministesentousgenres.blogs.nouvelobs.com/>
Fassin É., 2011a, « Penser la séduction démocratique », Mediapart, 30 juin.
— 2011b, « L’après DSK : pour une séduction féministe », Le Monde, 30 juin.
— 2008, Inversion de la question homosexuelle, éditions Amsterdam, Paris.
Favier A., 2011, « La querelle autour des nouveaux manuels de biologie de première », I-VII,Penser le genre catholique, juin-septembre. [En ligne :] <http://penser-le-genre-catholique.over-blog.com/articles-blog.html>.
Firestone S., 1972, La Dialectique du sexe, Stock, Paris.
Galster I., 2004, Le Deuxième Sexe de Simone de Beauvoir, Presses de l’université Paris-Sorbonne, Paris.
Goldberger C., 2011, « Inégalité homme-femme : pourquoi ils ne passent toujours pas l’aspirateur », Observatoire des inégalités, 8 mars, [En ligne :] www.inegalites.fr/spip.php?article1381&var_recherche=t%E2ches%20domestiques&id_mot=27#nh5.
Guillaumin C., 1992, Sexe, race et pratique du pouvoir, Côté-femmes, Paris.
Habib C., Ozouf M., Raynaud P., Théry I., 2011, « Féminisme à la française : la parole est à la défense », Libération, 17 juin.
Hoquet T., entretien avec S. Duverger, M. Bouyahia et M. Pétrémont, 2011, « Qui a peur des études de genre et de la biologie ? », Féministes en tous genres, 7 septembre. [En ligne :] <http://feministesentousgenres.blogs.nouvelobs.com/thierry-hoquet/>
Janmer J., 1977, « Violence et contrôle social des femmes », Questions féministes, n° 1, novembre.
Reiser M., Grésy B., 2011, « Commission sur l’image des femmes dans les médias. Rapport 2011 », La Documentation française. [En ligne :] <www.ladocumentationfrancaise.fr/var/storage/rapports-publics//114000703/0000.pdf.>
Régnier-Loilier A., 2009, « L’arrivée d’un enfant modifie-t-elle la répartition des tâches domestiques au sein du couple ? », Population et sociétés, Ined, n° 461. [En ligne :] <www.ined.fr/fichier/t_publication/1486/publi_pdf1_popetsoc_461.pdf/>
Louis M.-V., 1999, « Défense et illustration de la domination masculine », Les Temps modernes, n° 604, [En ligne :] =>.
Maruani M., 2011, Travail et emploi des femmes, La Découverte, « Repères Sociologie », Paris.
Mathieu N.-C., 1999, « Bourdieu ou le pouvoir hypnotique de la domination masculine »,Les Temps modernes, n° 604.
— 1991, L’Anatomie politique. Catégorisations et idéologies du sexe, Côté-femmes, Paris.
Ministère des Solidarités et de la Cohésion sociale, 2010. [En ligne :]>
Oakley A., 1985 (1972), Sex, Gender and Society, Gower, Londres (réédition augmentée de Temple Smith, Londres).
O’Brien M., 1981, The Politics of Reproduction, Routledge & Kegan Paul, Londres.
Observatoire des inégalités, 2010. [En ligne :] <www.inegalites.fr/#>
Observatoire de la parité, 2011. [En ligne :] <www.observatoire-parite.gouv.fr/portail/reperes_statistiques.htm>
Ozouf M., 1995, Les Mots des femmes. Essai sur la singularité française, Librairie Arthème Fayard, Paris.
Schneider M., 2007, La Confusion des sexes, Flammarion, « Café Voltaire », Paris.



[1] La controverse sur le prétendu « féminisme à la française » a opposé, au printemps 2011, d’une part les féministes, d’autre part les pseudo-féministes partisanEs d’une « singularité française » en matière de rapports entre les sexes [Habib, Ozouf, Raynaud, Théry, 2011]. Dans les années 1990, s’inspirant de Michelle Sarde et de Philippe Raynaud, Mona Ozouf a défendu l’idée que les Françaises jouiraient d’un contre-pouvoir lié à la séduction qu’elles exerceraient sur les hommes et qui suffirait, en quelque sorte, à compenser leur quasi-absence des instances politico-économico-culturelles du pouvoir [Ozouf M., 1995, p. 12 sq et p. 323 sq]. L’invention d’un féminisme « à la française », quasi masculiniste, est parallèle à celle d’un « French feminism », destiné à conforter des positions antiféministes aux États-Unis [Delphy, 2001, p. 336 sq].
[2] Voir à ce sujet, dans ce même numéro de la Revue du MAUSS, l’article très éclairant de Michel Kreuter : « De la notion de genre appliquée au monde animal ». (NdR)
[3] Lesbiennes, gays, bisexuels, trans’, queer, intersexes.

Friday, December 06, 2013

بنفشه حجازی پژوهشگر برجسته تاریخ زنان ایران


کتابخانه مجازی صدیقه دولت آبادی این فیلم را در بزرگداشت پژوهشگر برجسته حوزه زنان، بنفشه حجازی، و به خاطر بیش از سی سال پژوهش در حوزه زنان و آثار متعدد و بسیار ارزشمند او در این زمینه تهیه کرده است. قرار بود فیلمی باشد شامل اظهار نظر دیگران، خوانندگان آثارش که البته شعر و ادب و پژوهشگری گسترده تر را دربر می گیرد. اما مستند این جا نه درباره خودش که فقط و فقط ۲۶ دقیقه روایت او درباره سیر کارش، و خطاب به پژوهشگران جوان، است. بنفشه حجازی شخصیتی نامی است و در ضمن نخستین پژوهشگر زن پس از انقلاب در حوزه زنان است. اما برای او نخستین یا آخرین بودن مهم نیست، مهم این است که خوانندگان جوان او با تلاش و مداومت جای خود را در جامعه بیابند و بدانند که کی هستند و چه مسیری را باید در پیش گیرند.
مقاله تاریخ عفونت یا عفونت تاریخی از زیر قلم بنفشه حجازی نوشته ناهید میرحاج در همین بخش که مروری است بر این سلسله پژوهش های بنفشه حجازی به مناسبت همین بزرگداشت نگاشته شده است.
بنفشه حجازی نخستین کتاب مجموعه ۶ جلدی بررسی تاریخی زنان، «زن به ظن تاریخ»، را در ۱۳۷۰ منتشر کرد، که به معنی ۵ سال فیش برداری و سپس برنامه ریزی های بعدی بود تا، چنان که خود می گوید، به دنبال آن سال ها به بررسی تاریخ حیات اجتماعی زن در ایران بپردازد. فهرست کتاب های پژوهش زنان او، از جمله ۶ جلد بررسی تاریخی، از این قرار است (توضیح: آخرین جلد تحقیقش مربوط به تاریخ زنان ایران در دوران معاصر که در این فهرست نیامده، در انتظار مجوز ارشاد است):
  • تاریخ خانمها : بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر قاجار. قصیده سرا، ۱۳۸۸
  • تاریخ هیچکس؛ بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر زندیه و افشاریه. تهران، قصیده سرا، ۱۳۸۵
  • زن تاریخ :بررسی جایگاه زن از عهد باستان تا پایان دوره ساسانیان. تهران، قصیده سرا، ۱۳۸۵
  • چند کلمه از مادرشوهر: بررسی جایگاه زن در امثال حکم و اشعار عامیانه زبان فارسی. تهران، فرزان روز، ۱۳۸۵
  • زنان ترانه؛ بررسی حضور زن در ترانه‌ها و اشعار عامیانه. تهران، قصیده سرا، ۱۳۸۴
  • تذکره اندرونی: شرح حال و شعر شاعران زن قرن سيزدهم تا پهلوي اول. تهران، قصیده سرا (و) روشنگران، ۱۳۸۳
  • تاج الرّجال: رابعه عدویه. تهران، شالیزار، ۱۳۸۲
  • ضعیفه؛ بررسی جایگاه زن ایرانی در عصرصفوی. تهران، قصیده سرا، ۱۳۸۱
  • به زیر مقنعه؛ بررسی جایگاه زن ایرانی از قرن اول تا عصر صفوی. تهران، نشر علم، ۱۳۷۶
  • زن به ظن تاریخ؛ بررسی جایگاه زن در ایران باستان. تهران، شهر آب، ۱۳۷۱

تاریخ عفونت یا عفونت تاریخی از زیر قلم بنفشه حجازی

نویسنده: ناهید میرحاج
درباره بنفشه حجازی می شود چند رقم نوشت و کارهای او را ستایش یا نقد کرد. او زنی از میان ماست که به طور خستگی ناپذیر کار کرده است. در عرصه های مختلف مانند شعر، رمان، و مهمتر از همه در حوزه زنان. کارنامه پرباری دارد که با یک کلیک در فضای مجازی می توان با فهرست کتابشناسی و مقاله شناسی کارهایش آشنا شد. پس نمی خواهم دراین باره بنویسم که او چقدر کار کرده است و چقدر پیگیر این کارها بوده است. چیزی را که می خواهم در این مقاله کوتاه به آن اشاره کنم، کمی زاویه دید و قلمم را متفاوت می کند. از نظر و نگاه من در مقام خواننده آثار بنفشه حجازی، او علاوه بر همه کارهایی که انجام داده، به طور اخص کارشناس یک حوزه است، که اسم آن را می گذارم کارشناس تاریخ عفونت یا عفونت تاریخی. شاید کسانی معترض شوند که ما تا کنون چنین شاخه ای در تاریخ نداشتیم و از این پس هم نخواهیم داشت. اما اگر کمی فرصت داشته باشم، می گویم که داریم و آن هم چه فراوان، اگرچه به طور رسمی جایی شناخته نشده است. عفونت از عفن می آید، عفن هم آن طور که در یکی از لغتنامه های عربی به فارسی آمده است، یعنی چرک، گندیدگی، پوسیدگی و کپک زدگی (آذرتاش، آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی- فارسی، انتشارات فرهنگ معاصر، تهران ۱۳۷۹، ص ۴۴۶.) بنفشه حجازی در رشته اصلی کارش که در این سالها پیگیرانه ادامه داده است، نیشتر برداشته و آن را در این عفونت تاریخی فرو کرده است، بی آنکه از نتایج آن به خود بیم و نگرانی راه دهد. آخر ما در جامعه ای زندگی می کنیم که هنوز گروههای قدرتمندی هستند که ممکن است این چرک و عفونت نیشتر زده را بردارند و به صورت کسانی بپاشند که در حقیقت اندامها و تنشان از این عفونت در رنج است: یعنی، زنان. به سبب اینکه هنوز هستند بسیاری از مردان که با همان ذهنیت تاریخی به زن نگاه می کنند و در قضاوتهاشان بر چرکهای این عفونت تاریخی اضافه می کنند.
کسانی مانند بنفشه حجازی که کار بررسی متون تاریخی را با هدف کشف و شناسایی نگاه به زن و شناخت ریشه های تاریخی تبعیض جنسیتی و زن ستیزی پیشه خود ساخته اند، در حقیقت خود دارند یک کار تاریخ ساز می کنند. برای قرنها ما چشممان را به این عفونت انباشت شده در پیکر جامعه بسته بودیم. اما در چند دهه اخیر به سبب تغییرات در مناسبات اجتماعی و تلاشهای جدی چند نسل از زنان برای استیفای حقوق برابر زنان با مردان، نگاهی در بین محققان این عرصه شکل گرفته است مبنی بر اینکه باید ریشه های زن ستیزی را در تاریخ خودمان خوب بشناسیم تا بتوانیم راه درمان این عفونت را پیدا کنیم. به اعتقاد این گروه از محققان نیشتر زدن به این عفونت یعنی باز کردن سر یک دمل چرکین و به تماشا گذاشتن آن که قدم اول در کسب آگاهی اجتماعی در مسیر جنبش زنان است. از این وضعیت نباید هراسی به دل راه داد، چون این خود مقدمه ای برای درمان همیشگی عفونت تاریخی در پیکر جامعه ماست. در این مورد به خصوص می خواهم درباره کارهای او که به موضوع زنان پرداخته است چند نکته را یادآوری کنم.
بنفشه حجازی کار مطالعات تاریخی زنان را با کتاب «زن به ظن تاریخ» شروع و در اوایل دهه ۱۳۷۰ این کتاب را منتشر کرد. ادامه کار و مجلدات بعدی نشان داد که او مطابق یک نقشه راه که بیست سال زمان برده، کار مطالعات زنان را در بستر تاریخ ایران گسترش داده است، زیرا در دهه ۱۳۸۰ چندین عنوان کتاب در این زمینه منتشر کرد که در این میان پنج عنوان از این کتابها در یک مسیر متصل تاریخی به کشف جایگاه زنان در تاریخ ایران می پردازد. این پنج عنوان کتاب به بررسی جایگاه زنان در پنج دوره تاریخی از عهد باستان تا پایان دوره قاجار اختصاص می یابد. نخستین کتاب از این مجموعه که «به زیر مقنعه » نام دارد از سده نخست تا آغاز دوره صفوی را در برمی گیرد؛ « ضعیفه »، کتاب دوم، به بررسی جایگاه زنان در دوره صفوی می پردازد؛ «زن تاریخ»، کتاب سوم، جایگاه زن از عهد باستان تا پایان دوره ساسانیان را بررسی می کند؛ چهارمی، « تاریخ هیچکس»، بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر زندیه و افشاریه را در برمی گیرد و کتاب پنجم که « تاریخ خانمها» است، به بررسی جایگاه زنان در دوره قاجار می پردازد. هر پنج عنوان این کتابها دو جنبه متفاوت دارند: از یک سو نویسنده آنها می خواهد که چهره فرهنگی و اجتماعی زنان را از پس غبارهای تاریخی بروبد و در برابر مخاطب امروزی عیان کند، و این درست نقطه مقابل آن دمل چرکین است که او، از دیگر سو، می خواهد با نیشتر زدن به ذهنیت مردسالارانه که انباشته از گندیگی و فساد نسبت به جنس زن است چشمان ما را در برابر واقعیتها باز کند. در هر دو حالت بنفشه حجازی می خواهد ما را به خودمان بشناساند و چقدر خوب هم این کار را انجام می دهد. در بررسی هر پنج کتاب متوجه می شویم که او سعی بسیار کرده است که چیزی را از قلم نیندازد و با مقوله بندی درست هر یک از این کتابها دو جنبه از کاری را که هدف اصلی اش بوده است بشکافد. در این کتابها ما هم با چهره فرهنگی زنان آشنا می شویم و هم در مقابل آن با چهره جنسی زنان و همچنین چهره اجتماعی آنان. در چهره اجتماعی و جنسی زنان است که عفونت تاریخی ذهنیت مردسالارانه عیان می شود و خواننده می فهمد که علت وضعیت اسفبار زن، در اینکه چیزی جز عورات و ناموس نامیده نمی شدند، به همین عفونت تاریخی برمی گردد.
ارزش این کار بنفشه حجازی از آنجا روشنتر می شود که او برخلاف بسیاری از محققان و پژوهندگان این عرصه که کارشان را با ترجمه متون فرنگی شروع و سعی کردند نظریه ها و نگرشهای فمینیستی را به زبان فارسی در دسترس جامعه قرار دهند، از همان آغاز و تالیف «زن به ظن تاریخ» راهی متفاوت در پیش گرفت. او در مسیر کار خود متوجه شد که اگرچه شناخت نظریه های فمینیستی و تاریخ اجتماعی جنبش زنان از منظر جهانی مهم و صد البته کاری واجب و شایسته است، اما اگر قرار است که خود را در این مسیر بشناسیم، باید ریشه های فرهنگی نگاه پدرسالارانه به زنان را در جامعه و تاریخ خود کشف کنیم. در جامعه ما این نگاه آن چنان با تحقیر همراه است، که اسمی جز عفونت نمی توان برآن گذاشت. چنان که هربار این کتابها را برمی دارم و بخشهایی از آنها را می خوانم، ناخودآگاه دچار هراس و تهوع می شوم. تهوع از اینکه به من جنس زن در تاریخ پدرسالارانه چطور نگاه شده است. برای روشن شدن سخن، از نویسنده در یکی از همین کتابها نقل می کنم که:
صاحب مجمع التواریخ نیز در شرح قلم دادن به دست ….، پس از فحاشیهای بسیار چون ضعیفه مفسده، ضعیفه فتانه قطامه، رباعی ذیل را می آورد و در خلال این ماجرا فرصت را برای عمومیت بخشیدن فساد به همه زنان از دست نمی دهد:
آدم ز بهشت یاقت نقصان از زن
یوسف به ته چاه به زندان از زن (!؟)
سیمرغ به کوه قاف پنهان از زن
صد ملک سلیمان شده ویران از زن
(حجازی، بنفشه، ضعیفه: بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر صفوی، نشر قصیده سرا، تهران ۱۳۸۱، ص ۲۸.)
این شمه ای از نگاه به جنس زن در تاریخ اجتماعی ما است. هرچه تبهکاری و ویرانی در جهان است و صد البته صد ملک سلیمان با دست ما زنان ویران شده است. این نگاه هنگامی است که به زنان همچون یک شیء واره جنسی نگاه نمی شود. اما هنگامی که قرار است به ما زنان به چشم شیء واره ای جنسی نگاه شود، تمامی این چیزها که درباره ما سروده و گفته شده است فراموش می شود و باز به گفته بنفشه حجازی در بخش دیگری از همان کتاب(همان، ص ۱۴۹.)،
همین سلطان در هر سال سه روز قدغن می کرد که مردها از خانه های اصفهان بیرون نیایند و «نازنینان طناز و زنان ماهروی پرناز و دختران گلرخسار سرو بالای ماهروی پرناز و دختران گلرخسار سرو بالای سمنبر و لعبتان سیم اندام بلورین غبغب، کرشمه سنج، عشوه گر با کمال آراستگی در بازارها برسردکانها و بساط شوهران بیایند و بنشینند. و ایشان با محرمان حریم خود به تماشای بازارها و کاروانسراها و قیصریه بیایند. آن زنان و دختران بر دکانها و حجره ها و بساطها با ناز و غمزه نشسته و همه را منتفع می نمودند و از حسن و جمال ماهرویان و مشکین مویان و گلرخان و سرو قدان و شوخ چشمان و سیب غبغبان و انار و نسرین بدنان و شکر لبان و شیرین سخنان و پرنازان و طنازان، تمتعها می بردند.
«هر زن و دختری را که آن فخر ملوک می پسندید و تحسین می فرمود، اگر آن زن شوهردار بود و این خبر به شوهرش می رسید، آن را طلاق می گفت و پیشکش آن زبده ملوک می نمود و آن افتخار تاجداران آن جمیله را به قانون شرع انور تصرف می نمود و او را با احسان و انعام باز به طریقه شرع انور مرخص می فرمود و باز به قاعده منهاج مستقیم به خانه شوهر خود می رفت و همچنین اگر دختر جملیه ای را به خوبی وصف می فرمود چنین می نمودند.»
و لازم به ذکر است که در هر چرخشی که در کارهای این محقق ارزنده تاریخ زنان می یابیم، این عفونت چهره ای دیگر به خود می گیرد و از کلام و اظهار نظر و اظهار فضل پدرسالارانه در تاریخ اجتماعی این سرزمین پا فراتر می گذارد، و در پی نیشتر زدن به مناسبات عفونی ای است که جان و جسم دختران و زنان را در معرض تاراج و فروش قرار می داد. برای نمونه او در یکی دیگر از آثارش چنین آورده است:
در عشر سوم جمادی الاولی 1315 حکومت کرمان و بلوچستان به آصف الدوله غلامرضا خان شاهسون مرحمت شد. از قرار مذکور آصف الدوله و کسانش در آن سال در کرمان تعدی بسیار نمودند و [او] از بابت مالیات چنان اجحاف به اهالی کرمان کرد که عوض مالیات دخترهای خود را به یکی دو تومان می فروختند و به آصف الدوله می دادند. (حجازی، بنفشه، تاریخ خانمها: بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر قاجار، نشر قصیده سرا، تهران ۱۳۸۸، ص ۲۶۴.)
همان طور که می بینیم، در هر قدم که با این کتابها پیش می رویم، بیشتر با چهره پدرسالارانه روبرو می شویم و در حقیقت این رفتارها همگی حکایت از رنج عظیمی است که به زنان در تاریخ جامعه ما رفته است. و به گفته خود نویسنده او همه این تلاشها را کرده است که از گم شدن رنج تاریخی زنان جلوگیری کند(حجازی، بنفشه، تاریخ هیچکس: بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر افشاریه و زندیه، نشر قصیده سرا، تهران ۱۳۸۵، ص۱۶.).
در پایان با درودی که از جان و دل برای بنفشه حجازی دارم، از طرف خودم در مقام یک زن و یک خواننده آثار او این تشکر خاص را دارم که بنفشه جان! ممنون ! کار سختی انجام داده ای، نیشتر را بر این چرک و عفونت فرو کرده ای، تا فرزندان جامعه ای که در آن زندگی می کنیم، در زمانی که دور نیست، تمامی آثار این فساد و تبهکاری را پاک کنند!

http://sedighedolatabadi.org/?p=518

Wednesday, November 20, 2013

La soumission au religieux est un désastre


La philosophe française, Élisabeth Badinter dénonce la peur de la gauche devant l’oppression du religieux. Elle appelle aujourd’hui à Bruxelles à se battre pour la laïcité.
« Ceux qui me traitent de lepéniste sont de mauvaise foi. Il est évident qu’en citant Marine Le Pen, je voulais souligner sa perversité. Par ailleurs, je ne suis pas l’avocate d’une laïcité dure, ni fermée, ni ouverte, ni même positive. Je milite pour le respect de « la » laïcité.
L’obscurantisme est-il de retour, selon vous qui avez consacré votre vie à l’étude des « Lumières » ?
Vous appuyez là où ça fait mal. Ce sont d’ailleurs les propos que je vais tenir à l’université ce vendredi. Je pense profondément que nous sommes dans une période de régression et que la philosophie des Lumières est de plus en plus battue en brèche.
Ce que nous avons peut-être eu la faiblesse de considérer comme acquis, est remis en cause tous les jours. Il me paraîtrait impensable qu’on puisse annuler la peine de mort, et en même temps, je me dis qu’il pourrait y avoir une volonté de le faire. Cela vaut aussi pour la politique de la justice, le traitement de la délinquance. Et la laïcité.
Pourquoi ce retour en arrière ? La faute aux circonstances économiques ?
Elles sont de fait la cause essentielle, – quand on a peur, on est en état de régression. La délinquance, qui est réelle, se nourrit de l’absence de travail. Mais la crise économique n’explique pas tout. Pour moi, la diffusion de plus en plus grande dans le monde entier, du multiculturalisme, est un désastre.
C’est-à-dire ?
Avec le multiculturalisme, on a grignoté peu à peu la raison universelle, qui veut qu’on pense d’abord à ce qui nous unit, avant ce qui nous distingue.
Aujourd’hui, on considère que le droit à la différence est le summum de la liberté. La philosophie anglo-saxonne du « différentialisme » domine : chacun, dans sa communauté, fait ce qu’il veut. Cela revient à signer d’une certaine façon la mort de la philosophie des Lumières, qui a résonné en termes tout à fait opposés. Elle proclame en effet que pour avancer, il faut considérer les essentielles ressemblances entre tous les êtres humains, quelles que soient nos différences.
Ainsi, en votant le mariage pour tous, la France – un pays qui n’est pas à l’avant-garde –, a – enfin – considéré les homosexuels comme identiques à nous, appartenant au même genre humain avec les mêmes droits. On a appliqué la philosophie de la ressemblance. C’est une victoire. Peut-être la dernière.
Vous êtes pessimiste ?
Oui, parce que cette philosophie multiculturaliste séduit énormément les jeunes, qui trouvent qu’on appartient d’abord à sa communauté, avant d’appartenir à une collectivité plus large. C’est chacun chez soi. J’ai très peur de régressions. Cet enfermement, cette fierté de la différence sont terribles. Au contraire de la philosophie qui met en exergue ce qui nous unit, et qui est, elle, un puissant facteur de paix entre les hommes.
Que faut-il pour renverser cette tendance au repli ?
Il faut convaincre et tenir à certains principes. C’est au nom de ces principes que j’ai lutté contre la Burqa. Il faut aussi développer la tolérance.
Le multiculturalisme pourrait pourtant être considéré comme le rejet du racisme, puisque la différence est valorisée ?
Le multiculturalisme, c’est le séparatisme, et pas la solidarité, car chacun s’aligne sur sa communauté et l’universalisme se meurt.
Mon pessimisme se fonde aussi sur le retour en force du religieux. Les religions, puisque c’est elles qui nous séparent, ne sont pas des facteurs de paix dans une certaine partie de la population. Je dirais même que plus que le religieux, c’est le cléricalisme qui est en cause. La loi religieuse veut de plus en plus imposer sur l’espace public. Et je le dis autant pour les salafistes, les musulmans radicaux que pour la montée en puissance de l’orthodoxie chez les Juifs. J’ai ainsi été stupéfaite par cette tentative des Juifs extrémistes de Jérusalem l’année dernière de séparer les sexes dans les bus et d’instaurer une police de la jupe.
 Je pense que les Musulmans, Belges ou Français ont besoin aussi qu’on les aide et qu’on les encourage à un Islam des Lumières, qui a pris en compte l’évolution du temps. Mais il ne faut pas être naïf, il existe des sectes – les salafistes – qui mènent une guerre de tranchées visant à enfoncer nos propres principes. C’est inadmissible. Et là, il faut tenir. L’espèce de soumission à la religion, de l’extrême gauche et d’une grande partie de la gauche, est un désastre. Comme si le religieux devait l’emporter sur tout et que tous devaient se soumettre à ses diktats.
A l’ULB (Université Libre de Bruxelles), où vous serez prochainement distinguée, ce débat est très vif. Entre les partisans d’une laïcité très stricte et ceux d’une laïcité ouverte aux expressions religieuses? La journaliste essayiste Caroline Fourest a ainsi été prise à partie?
J’ai vu les images. C’est d’une violence extrême, qui n’a pas sa place à l’université.
Qui sont les porteurs de Lumières ?
Nos démocraties occidentales sont horrifiées à l’idée d’être accusées d’intolérance. Et comme au moindre mot qui n’est pas conforme à l’acceptation générale, vous êtes taxé d’islamophobe, d’antisémite, de raciste, de lepéniste, la peur d’être stigmatisé ferme la bouche à beaucoup de gens. Ce qui me chagrine le plus, c’est que la gauche, que je respecte, a été saisie par cette terreur. Or il ne faut pas avoir peur, mais avoir le courage de tenir sur ses principes.
L’étude du passé vous aide-t-elle à comprendre comment la raison peut se réimposer?
La leçon à tirer du passé est qu’il y a toujours un moment de révolte. Dans l’histoire de la philosophie des Lumières, il y a un moment où l’oppression exercée par les lois religieuses est trop forte, alors qu’elle est appliquée à des gens qui évoluent intellectuellement et socialement. Et ces gens disent « ça suffit ». Cela peut prendre des siècles évidemment. Ce qui me fait peur dans la régression actuelle, c’est le refus de l’enseignement, de la part d’enfants dans certaines écoles publiques. Car c’est à l’école qu’on apprend à exercer sa raison critique, à essayer de mettre un peu à distance ses préjugés et ses croyances.
C’est l’école qui s’adapte à ces croyances ?
Exactement. On est passé du « cogito » au « credo ». Le mot d’ordre dans beaucoup d’écoles est: «Surtout ne choquez pas les croyances et les préjugés de vos élèves.» Si on ne peut plus apprendre l’esprit critique à l’école, où d’autre? C’est impossible.
Une autre forme de repli sur soi, nationaliste et régionaliste est très présente en Europe ?
C’est un repli identitaire – ma région, mon pays d’abord – et c’est affligeant. Que ce soit d’un côté (ma religion) ou de l’autre (ma région), c’est le triomphe du différentialisme.
Le politique a encore la capacité à faire changer les choses ?
Bien sûr. Il suffit d’un homme de grand talent et doté de charisme. Pour le moment, on en manque sérieusement. Partout. Nous sommes dans une « honnête médiocrité ». Il y a de grandes personnalités qui émergent, mais pour l’instant, il n’y a pas de parole fédératrice forte autour d’un projet. En France notamment, tous sont un peu tirés du même moule, soumis au politiquement correct: on a du mal à avoir une parole totalement sincère parce qu’on a peur de heurter l’un ou l’autre. Du coup, on a une espèce d’eau tiède un peu partout.
On a cru en Obama ?
Quelle déception ! Il avait séduit le monde entier, tous voulaient un Obama chez eux. Ah ! S’il avait eu un peu plus de consistance politique. On peut changer le monde avec la parole. La politique n’est pas morte, à condition d’avoir du courage.
Le Premier ministre belge Di Rupo essaye depuis trois ans d’éviter une séparation et de faire vivre ensemble deux communautés déchirées. Cela vous inspire-t-il un commentaire ?
Je vois cela de très loin, mais j’admire ceux qui ont l’art du consensus. »

Propos recueillis par Béatrice Delvaux, publié dans le journal belge Le Soir. (30 09 13)

Wednesday, October 02, 2013

خانم میرهادی.آموزش و پرورش در ایران

مصاحبه با خانم ميرهادي پيرامون آموزش و پرورش ۹۰/۰۴/۰۷ به نقل از سایت انجمن پژوهش های آموزشی پویامشروح : در سال 1343 توران میرهادی همراه با گروهی از کارشناسان آموزش و پرورش از سوی اداره ی آموزش و پرورش دعوت شدند تا طرحی مقدماتی اصلاح آموزش و پرورش را بنویسند . با خانم میرهادی پیرامون این طرح به گفتگو نشستیم : خانم میرهادی هنگامی که برای نوشتن این طرح دعوت شدید ، امیدی به پیاده شدن آن و بهبود وضع آموزش و پرورش داشتید ؟ تاریخ ایران نشان داده است که در این مملکت همواره تحصیل کردگان به میدان آمده اند و کار کرده اند و سپس از صحنه رانده شده اند . این پدیده از دوران مشروطیت همواره تکرار شده است . امیرکبیر به میدان آمد و کارهای نویی انجام داد و سپس به دست حکومت وقت کشته شد . مدرسه های جدید در ایران به دست همین روشنفکران بنیاد نهاده شدند . اصلاحاتی که در سال 1341 درچارچوب به اصطلاح انقلاب سفید روی داد ، نه اندیشه ی یک شخص بود و نه یک ایده ی ناگهانی . زمینه ی اصلاحات سیاسی و اجتماعی و همچنین اصلاحات فرهنگی پیش از سال 1340 به وجود آمده بود . با اعلام مواد انقلاب ، طرح های اصلاحی شکل گرفت و تبلیغات مفصلی هم برای آن شد و در این میان این تحصیل کردگان بودند که به میدان آمده بودند و اندیشه های نو آورده بودند و داشتند کار می کردند . تمام موادی که در انقلاب سفید می بینید ، طرح های نو و پیشرفته ای بود و شک نباید داشت که این ایده ها برخاسته از یک فکر مستبد نمی توانست باشد . پیشنهادهای اصلاحی حاصل فکر تحصیل کردگانی بود که می خواستند ، مردم از زندگی بهتری برخوردار شوند. فکر سپاه دانش را پرویز خانلری در زمان وزارت خود با شاه مطرح کرد . او بر این باور بود که برای کاهش مشکل بزرگ بی سوادی در ایران ، باید خیل بزرگی از باسوادان را به دورترین روستاها و مناطق دورافتاده اعزام داشت . و چه بهتر که دیپلمه هایی که باید به خدمت نظام بروند به جای تمرین های بیهوده آمادگی برای جنگ ، به مبارزه علیه بی سوادی گمارده شوند . ثمره ی کل این دگرگونی ها و اصلاحات پس از انقلاب اسلامی خودش را نشان داد . یکی از اصل های انقلاب سفید ، حق رأی دادن زنان بود . آیا دیگر پس از انقلاب به زنانی که این چنین گسترد در انقلاب شرکت کرده بودند ، می شد گفت که شما نباید رأی دهید . تمام این کار عظیمی که سپاه دانش در روستاها انجام داده بود ، سبب پیشرفت هایی در آموزش کودکان این مرز و بوم شد . اصلاحات ارضی با همه ی نواقصی که در آن بود ، سیستم ارباب رعیتی را برهم زد . و همین باعث شد که پس از انقلاب جهاد سازندگی براحتی بتواند به روستاها برود و سیستم را شورایی کند . پشت این قضایا تحصیلکرده ها ی ایرانی از دست مشاوران امریکایی به تنگ آمده بودند . و یک برنامه ی نانوشته ای در سال های 42 و 43 آغاز کردند ، مبنی بر آن که مشاوران خارجی ، به ویژه آمریکایی را از میدان به در کنند . و این به اوج خود رسید ، زمانی که کارشناسان خارجی از ملیت های گوناگونی همچون ایتالیایی و غیره ، با یک برنامه ی طراحی شده از سوی یونسکو به ایران آمدند تا یک پروژه در اصفهان و یک پروژه در دزفول اجرا کنند . آن ها می خواستند پروژه ی سوادآموزی تابعی را در ایران پیاده کنند . این پروژه ها بسیار گران تمام شد ، زیرا کارشناسان به هر حال حقوق به دلار می گرفتند و خرج های دیگر . کتاب های آن ها را آقای سیاحی می نوشت و بسیار جالب کار می کرد . برای مثال اگر گروه سوادآموزی کارگر کارخانه بودند ، واژه هایی که برای سوادآموزی انتخاب می شد ، واژه ای مربوط به کارخانه بود . اگر خیّاط بودند ، واژه ای مربوط به خیّاطی و غیره . سیاحی در اینجا کتاب های درسی جورواجور توانست بنویسد . برای کسانی که تعمیرات ماشین می کردند ، واژه هایی همچون گاراژ و آچار استفاده می شد . ولی پروژه ی سوادآموزی تابعی در ایران فوق العاده گران تمام شد و آن ها برای این که آن را تو.جیه کنند ، کلک زدند . و آن این بود که شمار تمام شاگردان کلاس های سوادآموزی اصفهان و دزفول را که در خارج از این پروژه بود را داخل این پروژه محاسبه کردند تا بگویند که این پروژه بازدهی داشته است . البته سوادآموزی تابعی بخودی خود فکر بسیار خوبی بود ، امّا به سبب آن که کارشناسان از کشورهای دیگری می آمدند و در عین حال نیز از آن ها به خوبی استفاده نمی شد ، کار آن ها گران تمام می شد . گاه کارشناسان متخصصی که باید صدها معلّم را آموزش می داد ، مسئول تکثیر پلی کپی می شد . امّا حقوق آن متخصص را دریافت می کرد . کارشناسان ایرانی به این پروژه ها معترض شدند و اعلام کردند که خود می توانند این پروژه ها را اجرا کنند . این حرکت نانوشته انجام شد و کار را پیش برد و ما نیز در این حرکت ها شرکت کردیم . طرح مقدماتی اصلاح آموزش و پرورش که من هم در آنجا فعال بودم ، در واقع می خواست نظام جدید آموزشی با کتاب های درسی جدید را پیاده کند . نظامی که یک سری کارهای عملی ، یعنی حرفه و فن را به مدارس می برد . در این طرح تشکیل هنرستان های فنّی و حرفه ای نیز جای می گرفت . در واقع به بازار کار در آموزش و پرورش توجه می شد . توجّه به گسترش سواد آموزی در سطح کشور و به پایه ی علمی درآوردن واژگانی که باید دانش آموزان فرا گیرند ، نیز از اجزا ء این طرح بود . علمی کردن واژگان آموزشی مشابه با طرح تندای انگلیسی بود که خانم ایمن با 8 هزار واژه در ایران آغاز کردند . همه ی این فکرها در یک مجموعه قرار می گرفت که هم ضرورت زمان ایجاب می کرد که این تغییرات به وجود آید ، هم از جنبه ی جهانی و هم از جنبه ی داخلی . دشواری ها بر سر راه آموزش و پرورش موجود آن دوره کارشناسان را به این جا رساند که این دگرگونی ها را به وجود آورند . در دوره ی گذشته آموزش نتوانسته بود همگانی شود ، سیستم آموزشی نمی توانست خود را با نیازهای جامعه تطبیق دهد . سیستم آموزشی هنوز بچّه ها را در نظر نمی گرفت . یعنی آموزشی است که از بالا حرکت می کند و نمی تواند فکر و ذهن و خلاقیت کودکان را رشد دهد . سیستم آموزشی می بایست محیط زندگی و شرایط کودکان را برای دگرگونی هایی که می خواست انجام دهد ، در نظر بگیرد . این ورود ناگهانی نیست . تدریجی است و آموزش و پرورش به جایی رسید که به برنامه ریز و کارشناس با تجربه نیاز داشت . و این زمانی اتفاق افتاد که دکتر هدایتی بر سر کار بود . ایجاد این دگرگونی ها در پی اعلام اصلاحاتی بود که در کل کشور پس از انقلا ب سفید می خواست اتفاق افتد . به خوبی به یاد دارم که در اولّین جلسه ی کمیته ی ابتدایی ، هنگامی که دکتر طوسی نظام پیشنهادی را نزد ما آورد که دوره های آموزشی را به 5 سال ، 3 سال و 4 سال تقسیم می کرد ، همه ی ما معترض شدیم ، .و او خوب ما را مجاب کرد که این طرح دو سال را اضافه می کند ، نه کم . یعنی قرار شد تعلیمات عمومی 8 ساله شود البته در دو مقطع ، که در یک مقطع آموزش پایه بود و در مقطع دوم آشنایی با بازار کار . یعنی آموزش حرفه و فن آورده شود ؛ مشاوره وارد شود که بچّه ها را هدایت کند . و نهایتأ تلاش بر این باشد که بچّه ها 6 ساله وارد شوند و 14 ساله خارج شوند . هدف آن بود . امّا هنوز هم این ایده آل عملی نشده است . شرایط اقتصادی سبب می شد که بسیاری از بچّه ها کلاس پنجم را رها می کردند . تمام کوشش بر این بود که 8 سال جا بیافتد . حتّی روستاییان هم می خواستند فرزندانشان 8 سال را درس بخوانند . هر چند که همیشه هم این امکانات را نداشتند . بر این اساس ما شروع کردیم به برنامه ریزی درسی . در برنامه ریزی درسی ما ، خیلی از آرزوهای خود را که می خواستیم در آموزش و پرورش اتفاق بیافتد ، مطرح کردیم و برخی هم عملی شد . برای نمونه به طور رسمی آموزش علوم از آموزش فارسی جدا شد . و آموزش علوم جای خود را باز کرد . مسئله ی دیگر تعلیمات دینی بود . این کاری که روی تعلیمات دینی در دبستان و راهنمایی شد ، برای اوّلین بار مقوله ی دین را در یک ابعاد بسیار درست تری برای دانش آموزان مطرح کرد . ما که تدریس کردیم همواره با افرادی همچون آقای برقعی و باهنر مطرح می کردیم که زوایای تازه تری از زندگی امامان و یا مسائل دیگر را به کودکان بشناسانند . کتاب های دینی از این دوره بسیار ساده تر و محکم تر شد . در بخش کتاب های فارسی ، ادبیات کودکان وارد کتاب های درسی شد . متون ادبیات کودکان جزیی از درس شد . متن های نو برای کودکان در کنار متن های ادبیات کلاسیک قرار گرفت . قصّه و شعر و نمایشنامه به اضافه ی فهرست های آخر کتاب که به آموزگاران و بچّه ها کتاب های مناسبی را پیشنهاد می کرد . در نتیجه ادبیات فارسی به شکل زنده تری وارد حوزه ی کتاب های درسی شد . من مقایسه می کنم کتاب های فارسی ششم ابتدایی را که زهرا خانلری ( کیا ) در دوره ی گذشته نوشته بود ، با کتاب های فارسی کلاس ششمی که حالا وارد سیستم راهنمایی شده بود ، و دکتر حسن انوری آن را تهیه کرده بود . پی کار زهرا خانلری را حسن انوری گرفت و کتاب های فوق العاده ای برای دانش آموزان تهیه شد . ما در کتاب های درسی دبستان در این دوره شعر باران را داریم که یک عمر در حافظه ی کودکان ماندگار شد و یا شعر آرش کمانگیر سیاوش کسرایی را . یعنی شعر معاصر و ادبیات نو وارد کتاب های درسی شد و همه ی این متن ها در واقع ذوق به مطالعه و عشق به ادبیات را در کودکان زیاد می کرد . هنر در برنامه های درسی جای خود را پیدا کرد . این همان جایی است که می گویم یک سیاست درست جمع کرد ، مغزهای متفکر را در آموزش و پرورش جمع کرد برای برنامه ریزی و جمع کرد برای این که کتاب های درسی را تدوین کنند . گروهی به سفر رفتند . شش ماه به جاهای مختلف رفتند و مطالعه کردند و کار کتاب های درسی را شروع کردند . خوب به یادم هست که سازمان کتاب های درسی ابتدا در فرانکلین به وجود آمد و سپس یک نهاد مستقلی شد . ابتدا دکتر بهزاد مسئول آن شد و سپس شمس آوری . ما به عنوان کارشناس در این سازمان حضور داشتیم و دیدگاه های خود را مطرح می کردیم . خوب یادم هست که وقتی آن ها کتاب های علوم آمریکا را ترجمه کردند و می خواستند به عنوان کتاب های علوم دبستان منتشر کنند ، ما چه اعتراض شدیدی کردیم . ما بر این باور بودیم که کتاب های علوم نیز باید با در نظر گرفتن محیط ایران نوشته شود . ما جرأت کردیم که کنار دست دکتر بهزاد بنشینیم و کتاب های علوم را تنظیم کنیم . پس از آن بزرگ نیا و سپس پاکروان به میدان آمدند ، و یک چیزی بین تألیف و ترجمه به وجود آوردند . سال 1346 هنگامی که ولیعهد می خواست به کلاس اوّل برود ، هدایتی که مسئول آموزش و پرورش بود ، می خواست کل نظامی را که ما در طرح پیشنهاد کرده بودیم ، به یکباره پیاده کند . آن هم زمانی که نه کتاب های درسی داشتیم و نه معلّم کافی . جهان آرا به کمک ما آمد و همه با هم نظر دادیم که این مکان پذیر نیست . ما بر این نظر بودیم که مقاطع جدید را سال به سال پیاده کنیم . به این ترتیب کار اجرای تدریجی از سال 1345 آغاز شد و تا سال 1357 طول کشید تا کامل شود . برخی بر این باورند که در این دوره سیستم آموزش و پرورش ما ، بیشتر به یک سیستم آمریکایی شباهت داشت . آیا شما این دیدگاه را می پذیرید ؟ اگر شما این پرسش را ده سال پیش از من می کردید ، پاسخ من با اکنون متفاوت بود . سه چهار نکته ی ظریف را باید اینجا در نظر گرفت . اصل چهار ترومن یا همان صندوق مشترک ایران و آمریکا آمد به ایران . آن قدر در سیستم دخالت نکرد تا در برداشت ها . من به دنبال این هستم که انگیزه ی رقابت از کی شکل گرفت . در مدارس ما ، آن چیزی که آمریکایی ها می گویند انگیزه داشتن ، جلو زدن ، اوّل شدن ، پیشرفت کردن به آن مفهوم آمد و سیستم را دگرگون کرد . بله اصل چهار ترومن فیلم های آموزشی برای مدارس به ایران وارد کرد و در این جا نیز باز فرد تحصیل کرده ای همچون سعید صالحی که با اصل چهار کار می کرد ، تلاش کرد فیلم های آموزشی ایرانی بسازد و فیلم های آمریکایی مستقیمأ وارد مدارس نشود . من یادم هست وقتی ما به مدرسه می رفتیم ، شاگرد اوّل شدن خیلی چیز مهمی نبود . بعد در این زمان بود که خیلی اهمیت یافت . مطرح شدن خیلی مهم شد . تفکیک کردن بچّه ها به استعدادهای درخشان خیلی مهم شد . رگه های این نفوذ به این شکل وارد این سیستم شد و تا امروز هم این رگه های نفوذ نگرش آمریکایی به جهان است که آموزش و پرورش ما را تحت تأثیر قرار داده است . چه پیش از انقلاب و چه بعد از انقلاب ، من هر چه استدلال می کنم که استعدادهای درخشان باید پخش شوند . در همه ی مدارس ، یاد بگیرند که در خدمت عموم باشند ، دانشمندان برده نشوند ، کسی گوش نمی دهد . جدا کردن بچّه های با هوش ، جلو بردن آن ها ، وارد کردن آن ها به دانشگاه ها و جذب شدن آن ها به امریکا که اکنون در جامعه ی ما بسیار شایع است . ردّ پای امریکا در اینجا نمایان است . شاید ما تا کنون این چنین استعمار را تجربه نکرده بودیم . این که کنار دستی خود را رقیب خود بدانی ، سعی کنی از همه جلو بزنی و پیشرفت کنی و آن هم پیشرفت تا چه اندازه باشد . من کتاب های درسی را در این عمل مؤثر نمی دانم . از این جنبه من سیستم را امریکایی می دانم . من هنوز هم نمی بینم که ما مسئله ی آموزش و پرورش خودمان را با فلسفه ی خودمان حل کرده باشیم . همه ی ما که در کمیسیون های گوناگون طرح مقدماتی اصلاح آموزش و پرورش شرکت داشتیم ، هدفمان ساختن یک نظام متناسب با شرایط ایران بود ؛ امّا چقدر ما شناخت داشتیم ، این مسئله است . شناخت من از تجربه ی مدرسه ی فرهاد می آمد . در آن مدرسه ما از هر اندیشه ای در جهت پیشرفت بچّه ها و رشد توانایی های آن ها سود می جستیم . من بچّه های این سرزمین را شایسته ی بهترین آموزش ها می دانستم . امّا این بهترین چه باشد ، از نظر من سیستمی بود که باید با جمع همه ی تجربه ها در ایران ساخته می شد . امّا من نمی توانم به این ضعف اشاره نکنم که ما از شناخت کافی در باره ی فلسفه ی آموزش در ایران برخوردار نبودیم . ما شناخت کافی از کشور خودمان و ادبیات و فرهنگ سرزمین مان نداشتیم . نگاه به بیرون به عنوان ایده آل در همه ی ما وجود داشت و هنوز هم وجود دارد . اگر من می توانستم دیدگاه مولانا را داشته باشم و اگر می توانستم زاویه ی دید ملاصدرا را نسبت به کائنات داشته باشم ، بدون شک هدفم به گونه ای دیگر در می آمد . در دوره ی 1340 تا 1357 در کنار دیدگاه هایی که به برنامه ریزی برای سیستم رسمی آموزش و پرورش می پرداختید ، دیدگاه هایی از سوی جامعه ی تعلیمات اسلامی و همچنین دیدگاه هایی از سوی به اصطلاح چپگرایان برای ارائه ی یک سیستم نو آموزشی مطرح می شد . شما در مورد این دو جریان چه دیدگاهی دارید ؟ به نظر من هر دو جریان عکس العملی بودند به نگاه غرب زده . در جامعه ی تعلیمات اسلامی دو جریان وجود داشت . یکی جریانی که نیاز به نوآوری و تطبیق با روزگار نو را باور نداشت و جریانی که به نوآوری ها بسیار اعتقاد داشت . این گروه از اداره کنندگان مدرسه های علوی بودند . برخی از مردم هم که با یک سری از زیاده روی ها مخالف بودند ، گرایش به این یافتند که فرزندانشان در سیسستم هایی درس بخوانند که برایشان شناخته شده باشد . در آرمان خواهی نظام چپ هم همین حالت بود . من با خودم فکر می کنم که آرمان خواهی خیلی سازنده است . امّا به شرطی که همراه با دانش و تعقل باشد . اگر آرمان خواهی با دانش و تعقل همراه نباشد به نتیجه ی لازم نمی رسد . صمد در واقع بعدأ شد سمبل آرمان خواهی . او یک معلّم روستا بود و کار خودش را می کرد . به نظر من تحلیلی که نیروهای چپ از صمد کردند ، خود صمد نبود . صمد یک معلّم خوب و با فکر روستا بود . با واقعیت ها کاملأ عجین بود . من با صمد زمانی آشنا شدم که او به کمیته ی پیکار با بی سوادی آمد . در آن جا با خانم ایمن و گروه او کار می کرد . بنا بود که یک کتاب با واژگان مشترک فارسی و ترکی آذربایجانی تهیه کنند تا درس خواندن را برای بچّه های آذربایجانی راحت کند . حدود شش ماه در آن کمیته کار کرد ، تا رسیدند به درسی که با استفاده از واژه هایی همچون شاه و شهبانو و ماه و مه بانو ، می خواستند چهار شکل حرف « ه » را درس بدهند . صمد گفت من این ها را درس نمی دهم . دعوا شد و کتاب آماده شده را زیر بغلش زد و رفت آذربایجان و این کتاب هیچگاه منتشر نشد . این ها بچّه های دانشسرای مقدماتی تبریز بودند : صمد بهرنگی ، بهروز دهقانی و مرضیه اسکویی . به هر حال مقابله با استبداد و مقابله با رفتن زیر پرچم آمریکا شکل های خیلی گوناگونی در آن دوره پیدا کرد .